Łagry - Rosyjska Rzeczywistość

Teresa Romańska - Faściszewska

„Książka Łagry -rosyjska rzeczywistość łączy cechy relacji, reportażu, biografii, studium socjologicznego i analizy literatury łagrowej. Wykorzystałam w książce relacje obozowe mojego męża i jego współwięźniów z lat 1944-47 zgromadzone w spisanych wspomnieniach i przekazane w bezpośrednich ze mną rozmowach. Wszystko to przedstawione zostało na kanwie literatury łagrowej i historii obozów rosyjskich z uwzględnieniem szczególnym Kolektora nr 270 Borowicze, do którego wywieziono wg historyków od 4893-5795 żołnierzy Armii Krajowej. Żołnierzy, którzy w ogólnej liczbie pięćdziesięciu tysięcy skazanych do obozów rosyjskich, czekają w kolejce, by po Katyńczykach, Żołnierzach Wyklętych , znaleźć swoje miejsce w przestrzeni historycznej…”

„ …Na bramach obozów rosyjskich widniały podobne w treściach hasła… jedno, już wspomniane… „Praca jest sprawą honoru i chwały, sprawą dzielności i bohaterstwa”. Spotykało się też hasła autorstwa Lenina… „Kto nie pracuje, ten nie je”… tym razem z Sołowek: „ Żelazną ręką zapędzimy ludzkość do szczęścia”.

TOTALITARNE ZNIEWOLENIE CZŁOWIEKA

Fragment rozdziału X – Łagry w Literaturze

Z jaką wiedzą pozostajemy po lekturze książek o sowieckich obozach koncentracyjnych?

Bezspornym wydaje się wniosek, że obozy sowieckie są podstawą totalitarnej władzy. Można przyjąć za pewnik: każdej totalitarnej władzy. Dla Herlinga-Grudzińskiego Gułag stanowi jądro, klasyczny model totalitaryzmu . Pisarz twierdzi, że bez  archipelagu Gułag, nie byłoby komunizmu. Cała reszta to tylko jego fasada.

Obozy to nie tylko miejsca masowej eksterminacji, choć wszystko wskazuje , że głównie temu służyły. Nieprzypadkowo zyskały miano Białego Krematorium. Tak mówiono o Kołymie, symbolu komunistycznego zniewolenia człowieka.

           W machinę  funkcjonowania łagrów jako element podstawowy wprowadzony został czynnik niezmienny- poniżanie godności ludzkiej w każdy możliwy sposób. I tak, już tylko ciągły głód ,w sposób kontrolowany prowadził do usuwania spontaniczności jako wyrazu ludzkiego zachowania, degradacji osobowości, godności, całej kulturowej otoczki przed obozowego  życia . Zwrócił na to uwagę w swoich medycznych artykułach   dr Sergiusz Hornowski -więzień obozu Borowicze.  Na  element głodu wskazują wspomnienia jego współwięźniów: Faściszewskiego , Nowaczka , Zwolaka, Dzieduszyckiego, niemal każde opowiadanie  Herlinga- Grudzińskiego. Wszyscy oni twierdzą, że kiedy człowiek przekroczy granicę głodu, może już wszystko. I nie ma już odwrotu. Człowiek zachowuje się, jak pisze Hanna Arendt, jak pies Pawłowa, nawet gorzej. Doktor Hornowski  tłumaczy ten stan trwałymi zmianami

w mózgu na skutek  chronicznego niedożywienia. W opowiadaniach Grudzińskiego takich nieszczęśników  współwięźniowie nazywali dochodiagami. To było  najbardziej obraźliwe, bo wykluczające ze społeczności, nie tylko  obozowej ,określenie .

 Takich ludzi: bezwolnych, posłusznych, bez poczucia wolności osobistej

 i godności znajdziemy w  świecie Orwellowskim-pierwszej i chyba najbardziej ponurej wizji komunistycznego społeczeństwa. Wizji świata jako obozu koncentracyjnego, tyle , że bez drutów, z  którego nie ma dokąd uciec. Zresztą nikt uciekać z niego ,póki co, nie chce. W zamian za rezygnację z wolności  ma względne , ale o tym wiemy tylko my, poczucie stabilności i spokoju. Wartości wyższe są dla nich drugorzędne. Ludzie są jak trybiki ,tworząc wielką machinę totalitaryzmu.

 To literackie przełożenie totalitaryzmu, pokazuje jak taki system skutecznie likwiduje społeczeństwo obywatelskie i autonomię jednostki wobec państwa.

 W Rosji było tak od zawsze. Wyjąwszy epizod z dekabrystami, społeczeństwo rosyjskie zawsze , w milczeniu przyjmowało batogi. Z takim samym milczeniem przyzwalało na terror .Niby wiedziało i… nie wiedziało o łagrach.

W czasie swoich wędrówek po terenach łagrów wielokrotnie zadawałam pytania spotykanym Rosjanom na  temat obozów i ludzi, których  tam więziono. Prawie regułą była niechęć do odpowiedzi, bądź swoista bojaźń i niewiedza. Często jednak padało pytanie: No to za co skazali? Wynikało, że skoro Polacy siedzieli, to mieli za co. Niewinność i wolność nie wchodziła nawet w zakres ich rozumowania. Zważywszy na rosyjski potencjał ludzki w łagrach, refleksja

 o jakimkolwiek sprzeciwie następowała  więc  u nich w najlepszym przypadku zawsze za późno, już w  obozach.

Ta cecha „milczącego narodu” jest charakterystyczna dla totalitarnego zniewolenia. W krótko naszkicowanej  w tej książce historii sowieckich łagrów, widzimy jak sukcesywnie rozrastały się. Tak naprawdę nigdy nie zdały ekonomicznego egzaminu. No, może z okresowym wyjątkiem Sołowek, a i to tylko za kierownictwa byłego ich więźnia-Frenkla. W czasach totalnego głodu, liczba więźniów spadała, by potem jako uzasadnienie gospodarczych potrzeb państwa, wzrastać liczebnie. Do obozu  sowieckiego trafiało się więc ,gdy potrzebował tego system. System zakładał, a społeczeństwo mu ufało , że niewinnych nie ma. O tym, kto jest aktualnym „ wrogiem ludu” w systemie totalitarnym decydował aktualny wódz.  Łagry nie potrzebowały

pseudonaukowych teorii o „nadludziach’ i „podludziach”. Do radzieckich  obozów trafiali wszyscy; bez względu na wiek, rasę, stanowisko, światopogląd, wiek i płeć. W obydwu zresztą systemach totalitarnych podbudowa ideologiczna  praktycznie była najmniej ważna. W końcu podczas  ulicznych łapanek niemieckich i masowych wywózek rosyjskich, nikt się nad tym nie zastanawiał.

Te dwa systemy totalitarne powstały też w określonym kontekście historycznym i kulturowym. Prawie te same idee legły u podstaw tworzonych na szeroką skalę obozów koncentracyjnych tak po niemieckiej ,jak i rosyjskiej stronie. Rosja

 i Niemcy z ludobójstwa uczynili pewne uniwersum, które miało konstytuować przyjęte idee społeczno-gospodarczego, politycznego i kulturowego rozwoju. Na szczęście masowe eksterminacje ideologicznie i ekonomicznie zbędnych mas , jakkolwiek zebrały ogromne żniwo ,nie powiodły się do końca. Stały się nawet, jak w przypadku niemieckiego faszyzmu, ostrzeżeniem dla narodu, niekiedy traumą. Pozostaje jednak otwartym pytanie: Czy pokusa totalitarnych rozwiązań nie powróci, gdy okaże się, że niemożliwym staje się rozwiązanie politycznych, społecznych,  czy choćby tylko gospodarczych problemów,  przy  zachowaniu wolności   jednostki  i suwerenności każdego narodu?

Do jakich podłości  byłby zdolny znów homo sapiens , gdyby znalazł się powtórnie w sytuacji ekstremalnej: głodu ,wojny, totalitarnego zniewolenia?

Świadkowie  lagrów i Gułagu są w tym względzie jednomyślni. Herling-Grudziński formułuje to tak:

               „ I twierdzę, że nasz wiek zarażony złem zostawi następnym pokoleniom koszmarne dziedzictwo. Ludzie, którzy mówią ,że wszystko już mamy za sobą, że stajemy przed wspaniałą przyszłością , nic z naszego wieku nie zrozumieli .Niesiemy w sobie ładunek tego wieku, choćbyśmy osobiście nie doświadczyli jego potworności. To jest ładunek zła. Hannah Arendt ostrzegała, że zło może zawsze wrócić w jeszcze większej skali, bo techniczne środki jego zastosowania stają się coraz  doskonalsze”.[1]

[1] Gustaw Herling-Grudziński,  Włodzimierz Bolecki :Rozmowy w Neapolu, Warszawa 2000, s.166.

Teresa Romańska-Faściszewska

 

     Urodzona w Oleśnicy świętokrzyskiej, studiowała w Krakowie(polonistyka)

i Lublinie(logopedia).

    Autorka publikacji zamieszczanych w: „ Filozofia w szkole”, „The Peculiarity of Man”, „Phaenomena”, także w „Niedzieli” , „Radostowej”  , „  Oleśnickich Echach” i „ Prezentacjach Festiwalowych”.

    Członkini Kieleckiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Tomasza z Akwinu i Środowiska Borowiczan – Sybiraków.

    W latach 90-tych, autorka licznych reportaży z podróży na Wschód śladem poloniców, łagrów…

Współautorka książek: Prolegomena do Encyklik Jana Pawła II, Tradycje literackie Ponidzia.

Autorka książek: Oleśnica, Łagryrosyjska rzeczywistość i przygotowana już  do druku książka: Katyń poza świadomością społeczną.

Fot. Radio Kielce; Busko.Travel; pbw.kielce.pl

39,99 zł

Kontakt

  • 512690064 / 413787700
  • teresa.romanska@interia.pl
    sprzedaz@lagry.pl
  • Busko Zdrój
Close Menu
×
×

Koszyk